تصور کنید با یک غول چند تنی و بی‌رحم مکانیکی طرف هستید که می‌تواند در یک ساعت بیش از ۳۶۰۰ نفر را جابه‌جا کند. موتورهای قدرتمند، زنجیرهای قطور فولادی و استپ‌هایی (پله‌هایی) که با سرعت ثابت در حال حرکت هستند. اما در کمال تعجب، مهار کردن این ماشینِ قدرتمند در مواقع بحرانی، بر عهده یک قطعه پلاستیکی و فلزیِ چند گرمی است: میکروسوئیچ اسکرت پله برقی.

در سیستم‌های حمل‌ونقل عمودی، همیشه یک تضاد فیزیکی خطرناک وجود دارد؛ حرکت پیوسته پله‌ها در مجاورتِ دیواره‌های کناری کاملاً ثابت (دیواره اسکرت). این اختلاف سرعت در مرز قطعات متحرک و ثابت، شکافی ایجاد می‌کند که ذاتاً مستعد بلعیدن و گیر انداختن اجسام است. در این مقاله از مرکز تخصصی الماس ویستا جاوید، قصد داریم به عنوان یک مرجع فنی، ساختار، عملکرد مهندسی و خطرات مرگبارِ دستکاریِ سنسور اسکرت پله برقی را زیر ذره‌بین ببریم.

نگهبان نامرئی: میکروسوئیچ اسکرت پله برقی چگونه عمل می‌کند؟

برای درک اهمیت این قطعه، باید دقیقاً بدانیم در لحظه گیر افتادنِ یک جسم چه اتفاقی می‌افتد. وقتی شیئی مثل لبه‌ی پلاستیکی کفش مسافر، بند کفش یا لباس وارد شکاف بین پله متحرک و دیواره ثابت می‌شود، اصطکاکِ بالای بین پلاستیک و فلز باعث می‌شود جسم به شدت به سمت داخل و جلو کشیده شود.

اینجاست که این قطعه وارد عمل می‌شود. سنسور اسکرت دقیقاً پشت پنل‌های ثابت کناری و روی شاسی اصلی نصب شده است. مکانیزم فعال‌سازی آن شامل یک واکنش زنجیره‌ای سریع است:

• فشار گُوِه‌مانند: جسم گیر کرده مثل یک گُوِه عمل کرده و دیواره اسکرت را (در حد چند میلی‌متر) به سمت بیرون، یعنی به سمت فضای خالیِ شاسی، هل می‌دهد.

• تحریک مکانیکی: این خمشِ میلی‌متری ورقِ دیواره، مستقیماً به پیستون یا اهرم میکروسوئیچی که مماس با پشت دیواره کالیبره شده است، فشار وارد می‌کند.

• جداسازی مکانیکی مثبت: در مهندسی پله برقی، ما چیزی به نام «قطعِ مدار با نیروی فنر» نداریم. کنتاکت‌های این میکروسوئیچ‌ها طوری طراحی شده‌اند که نیروی فیزیکیِ جسمِ گیر کرده، به صورت کاملاً سخت‌افزاری و مستقیم، پلاتین‌ها را از هم باز می‌کند (حتی اگر کنتاکت‌ها به خاطر آرک الکتریکی به هم جوش خورده باشند، این نیروی فیزیکی جوش را می‌شکند).

• توقف اضطراری: با باز شدن مدار ایمنی، سیستم فرمان فوراً جریان موتور را قطع کرده و ترمزهای دینامیکی و الکترومکانیکی درگیر می‌شوند تا پله برقی پیش از رسیدنِ جسم به شانه‌های بالا یا پایین (Comb Plate) کاملاً متوقف شود.

بنابراین، میکروسوئیچ اسکرت پله برقی صرفاً یک کلید ساده نیست؛ بلکه یک حسگرِ جابه‌جاییِ فوق‌حساس است که مرز بین یک توقف ایمن و یک فاجعه‌ی مکانیکی یا قطع عضو را تعیین می‌کند.

جنگ میلی‌مترها: استانداردهای سخت‌گیرانه EN 115

در دنیای نصب و اورهال سیستم‌های حمل‌ونقل عمودی، مقررات و استانداردها صرفاً چند عدد روی کاغذ نیستند؛ آن‌ها مرز بین ایمنی و فاجعه را رسم می‌کنند. استاندارد اروپایی EN 115-1 (که مرجع اصلی طراحی و نصب در ایران نیز محسوب می‌شود)، برای تنظیم دیواره و میکروسوئیچ اسکرت پله برقی، قوانین بی‌رحمانه‌ای دارد.

ما در اینجا با چالشی متناقض روبه‌رو هستیم: دیواره اسکرت باید آن‌قدر محکم باشد که اگر مسافری به آن تکیه داد خم نشود، اما هم‌زمان باید آن‌قدر حساس باشد که در صورت گیر کردنِ یک بند کفش، فوراً سنسور را تحریک کند. استاندارد EN 115 این تناقض را با اعداد زیر حل کرده است:

• گپ ۴ میلی‌متری (شکاف استاتیک): فاصله بین لبه‌ی کناری استپ و دیواره اسکرت در هر طرف، تحت هیچ شرایطی نباید بیشتر از ۴ میلی‌متر باشد (و مجموع این فاصله در دو طرف نباید از ۷ میلی‌متر تجاوز کند).

• آزمون وحشتناک ۱۵۰۰ نیوتن: دیواره اسکرت باید بتواند نیروی متمرکز ۱۵۰۰ نیوتنی (معادل فشارِ وزنِ یک انسان تنومند) را تحمل کند، بدون اینکه بیشتر از ۴ میلی‌متر انحنا (خمش الاستیک) داشته باشد. پس از برداشتن این بار، ورق نباید هیچ‌گونه دفرمگی دائمی پیدا کند.

با توجه به این صلبیتِ بالا، تنظیم و ریگلاژِ میکروسوئیچ اسکرت پله برقی یک هنرِ میکرو-مکانیکی است. تکنسین‌ها باید با استفاده از ابزار دقیق (فیلر)، پیچ تنظیمِ این سنسور را طوری کالیبره کنند که تنها با ۰.۷۶ میلی‌متر فشرده شدنِ دیواره، مدار قطع شود. تنظیمِ بیش از حد نزدیک، باعث توقف‌های بی‌دلیل (خطای کاذب) می‌شود و تنظیمِ دور، سنسور را عملاً بی‌مصرف می‌کند.

دردسرهای کف میدان: چرا میکروسوئیچ اسکرت پله برقی خطای کاذب می‌دهد؟

واقعیتِ کفِ کارگاه با شرایط ایده‌آلِ آزمایشگاهی زمین تا آسمان فرق دارد. موتورخانه و شاسی پله برقی، یکی از خشن‌ترین و آلوده‌ترین محیط‌های صنعتی است. تیم‌های تخصصی پله برقی لاین در پروژه‌های متعددِ نگهداری و اورهال، بارها با خرابیِ این سنسورها مواجه شده‌اند. اما چه چیزی باعث از کار افتادن یا خطای کاذبِ این قطعه حیاتی می‌شود؟

۱. خمیرِ مرگبارِ آلاینده‌ها و جام کردن سنسور زنجیر اصلی استپ‌ها (Step Chain) به طور مداوم روغن‌کاری می‌شود. ترکیبِ این روغن با گرد و غبارِ محیط، پرز لباس مسافران و براده‌های فلزی، یک خمیرِ چسبناک و ساینده تولید می‌کند. اگر این خمیر به داخل محفظه و روی پیستونِ میکروسوئیچ نفوذ کند، حرکتِ فنرِ آن فلج شده و سنسور اصطلاحاً «جام» (Jam) می‌کند. در این حالت، سنسور یا دائماً مدار را قطع نگه می‌دارد، یا بدتر از آن، در زمانِ گیر افتادنِ مسافر اصلاً عمل نمی‌کند.

۲. پدیده لقی عرضی استپ‌ها (Step Deadband) یکی از کلافه‌کننده‌ترین دلایل توقف‌های مکرر و بی‌دلیلِ پله برقی، فرسایش در سیستم هدایت استپ‌هاست. استپ‌ها روی غلتک‌هایی از جنس پلی‌اورتان حرکت می‌کنند. با گذشت زمان و استهلاک، این غلتک‌ها ساییده شده و زنجیرها کش می‌آیند.

این فرسودگی باعث می‌شود استپ‌ها در حین حرکت، لقیِ عرضی پیدا کنند (به چپ و راست بازی کنند). در نتیجه، لبه‌ی استپ از آن گپِ ۴ میلی‌متری تجاوز کرده و دائماً ضرباتِ خفیفی به دیواره اسکرت وارد می‌کند. سنسورِ حساسِ پشت دیواره این ضربات را به عنوان «گیر افتادنِ جسم» تفسیر کرده و فرمانِ توقف اضطراری صادر می‌کند. در واقع در اینجا، مشکل از خودِ میکروسوئیچ اسکرت پله برقی نیست، بلکه ریشه‌ی خرابی در فرسایشِ مکانیکیِ غلتک‌هاست.

جنایتِ خاموش: فاجعه پل کردن (Bypass) سنسور اسکرت

وقتی خطاهای کاذب و توقف‌های مکررِ دستگاه امانِ مدیر ساختمان را می‌برد و صدای اعتراض همه بلند می‌شود، یک تکنسینِ بی‌مسئولیت ممکن است بدترین و غیرحرفه‌ای‌ترین تصمیمِ ممکن را بگیرد: پل کردن یا بای‌پس (Bypass) کردنِ میکروسوئیچ اسکرت پله برقی.

این کار از نظر استانداردهای ایمنی یک جنایتِ تمام‌عیار است. سرویس‌کار با یک تکه سیم، مدارِ سنسور را در تابلو فرمان یکسره می‌کند تا سیستم تصور کند دیواره همیشه در حالت ایمن است. نتیجه؟ پله برقی از یک وسیله حمل‌ونقلِ امن، به یک ماشینِ بی‌رحمِ قطع عضو تبدیل می‌شود.

تصور کنید پای کودکی (مخصوصاً با کفش‌های پلاستیکی و نرم) در شکاف گیر کند. دیواره به بیرون فشار داده می‌شود، اما چون سنسور از مدار خارج شده، موتور با تمام توانِ ۱۱ تا ۲۲ کیلوواتیِ خود به چرخش ادامه می‌دهد. اندامِ به دام افتاده در این شکافِ ۴ میلی‌متری له شده و تا انتهای مسیر به طرز وحشتناکی کشیده می‌شود.

علاوه بر تلفات جانی، از نظر مکانیکی نیز با پدیده‌ی فاجعه‌بارِ «روی هم افتادگی استپ‌ها» (Step Pile-up) مواجه می‌شویم. جسمِ سختِ گیرکرده در شکاف مثل یک گوه عمل می‌کند، استپ را از ریل خارج کرده و استپ‌های بعدی یکی پس از دیگری به آن برخورد می‌کنند؛ در کسری از ثانیه، کلِ شاسی، شانه‌ها و زنجیرهای اصلی متلاشی می‌شوند.

دفاع چندلایه: نقش حیاتی برس‌های دیواره (Skirt Deflector Brushes)

با توجه به حساسیتِ فوق‌العاده‌ی میکروسوئیچ اسکرت پله برقی و خطراتِ ناشی از گیر افتادگی، مهندسان یک لایه ایمنیِ غیرفعال (Passive) هم به سیستم اضافه کرده‌اند: برس‌های موییِ دیواره اسکرت.

این برس‌ها که با پایه آلومینیومی و مقاومتِ ساختاریِ ۹۰۰ نیوتنی روی دیواره نصب می‌شوند، دو وظیفه حیاتی دارند: ۱. هشدار لمسی: وقتی کفش مسافر به موهای زبرِ برس می‌خورد، او ناخودآگاه پایش را از منطقه خطر دور کرده و به مرکزِ استپ می‌آورد. ۲. حفاظت فیزیکی: این برس‌ها با مسدود کردنِ فضای خالی، اجازه نمی‌دهند لباس، چمدان یا بند کفش به آن گپِ خطرناک نزدیک شود. همین کارِ ساده، نرخِ خطاهای کاذب و تحریکِ ناخواسته‌ی سنسورها را به شدت کاهش می‌دهد.

البته کارکردِ صحیح این برس‌ها، عدمِ فرسایشِ غلتک‌ها و کالیبره ماندنِ سنسورها، نیازمندِ بازدیدهای تخصصی و دوره‌ای است. به همین دلیل است که برای جلوگیری از جام کردنِ قطعات و فرسایشِ مکانیکی، انجامِ منظم و اصولیِ سرویس پله برقی توسط تیم‌های مجرب، نه یک انتخاب، بلکه یک الزامِ مهندسی و قانونی است. دور زدنِ سنسورها فقط پاک کردنِ صورت‌مسئله است؛ مشکلِ اصلی (مثل لقی استپ‌ها) باید در دوره‌های نگهداریِ ماهانه ریشه‌یابی و حل شود.

سوالات متداول (FAQ) درباره میکروسوئیچ اسکرت پله برقی

۱. فاصله مجاز و استاندارد بین استپ و دیواره اسکرت پله برقی چقدر است؟ بر اساس استاندارد بین‌المللی EN 115، فاصله (گپ) استاتیک بین لبه‌ی هر پله و دیواره‌ی کناری در هر طرف نباید بیشتر از ۴ میلی‌متر باشد. مجموع این فاصله در هر دو طرفِ یک پله نیز نباید از ۷ میلی‌متر تجاوز کند. تنظیم دقیقِ این فاصله برای جلوگیری از گیر افتادنِ اشیاء حیاتی است.

۲. چرا پله برقی دائماً خطای سنسور اسکرت می‌دهد و بی‌دلیل متوقف می‌شود؟ این توقف‌های مکرر (خطای کاذب) معمولاً به خاطر خرابی خودِ سنسور نیست! دلیلِ اصلی، فرسایشِ غلتک‌های پلی‌اورتان و کشیدگیِ زنجیرهاست که باعث می‌شود پله‌ها لقیِ عرضی (Step Deadband) پیدا کنند. با این لقی، پله‌ها در حین حرکت به دیواره ضربه می‌زنند و سنسورِ حساسِ پشت دیواره را به اشتباه تحریک می‌کنند. نفوذِ گرد و غبار و روغن به داخل سنسور نیز از دیگر دلایلِ جام کردنِ آن است.

۳. آیا در زمان خرابی، می‌توان سنسور اسکرت را موقتاً غیرفعال (Bypass) کرد؟ به هیچ‌وجه! پل کردن یا بای‌پس کردنِ این مدار یک تخلفِ مرگبار است. اگر این سنسور قطع باشد و پای کودکی در شکافِ کناری گیر کند، موتور متوقف نمی‌شود و اندامِ مسافر تا انتهای مسیر له می‌شود. علاوه بر تلفات جانی، این کار باعثِ پدیده وحشتناکِ روی هم افتادگیِ پله‌ها (Step Pile-up) شده و شاسیِ دستگاه را کاملاً متلاشی می‌کند.

۴. برس‌های مویی کنار پله برقی (اسکرت براش) چه تاثیری روی عملکرد سنسور دارند؟ این برس‌ها نقش یک سپرِ دفاعیِ قدرتمند را بازی می‌کنند. آن‌ها با ایجاد یک هشدار لمسی، مسافر را مجبور می‌کنند پای خود را از منطقه خطر (شکاف ۴ میلی‌متری) دور کند. این کارِ ساده، مانع از ورودِ بند کفش یا لباس به داخل شکاف شده و آمارِ خطاهای کاذب و توقف‌های بی‌دلیلِ سنسور اسکرت را به شدت پایین می‌آورد.

سخن پایانی؛ هیچ‌چیز فدای روشن ماندنِ دستگاه نمی‌شود

ایمنی در تجهیزاتِ سنگین جای مسامحه و میان‌بر زدن نیست. میکروسوئیچ اسکرت پله برقی آخرین سنگرِ دفاعیِ مسافران در برابر خطراتِ جبران‌ناپذیر است. کالیبراسیونِ دقیقِ این قطعهِ میلی‌متری و رفعِ ارتعاشاتِ شاسی، نیازمندِ دانشِ مهندسی و تجربه‌ی کفِ میدان است.

ما در شرکت «الماس ویستا جاوید» و تیم‌های تخصصیِ «پله برقی لاین»، با سال‌ها تجربه در زمینه نصب، اورهال و نگهداریِ این تجهیزات، معتقدیم که قطعاتِ ایمنی خط قرمزِ ما هستند. اگر دستگاهِ مجتمعِ شما دائماً خطای اسکرت می‌دهد، تکنسین نباید سنسور را مقصر بداند؛ بلکه باید استهلاکِ پنهانِ سیستم را کالبدشکافی کند.