کلید توقف مسافر پله برقی (Emergency Stop) مهم‌ترین ابزار ایمنی در دسترس عموم است که برای قطع فوری جریان برق موتور و فعال‌سازی ترمز اضطراری در لحظه خطر طراحی شده است. این قطعه که اغلب به شکل یک دکمه قارچی قرمز رنگ روی زمینه زرد در ورودی و خروجی‌ها نصب می‌شود، بخشی از مدار سری ایمنی است و با فشردن آن، پله برقی بلافاصله متوقف می‌شود تا از آسیب جانی به مسافران جلوگیری کند.

در دنیای شلوغ و پرتردد امروز، پله برقی‌ها قلب تپنده مراکز تجاری و متروها هستند. اما این غول‌های فلزی متحرک، بدون سیستم‌های ایمنی دقیق، می‌توانند خطرساز باشند. یکی از حیاتی‌ترین قطعاتی که مرز بین یک حادثه ساده و یک فاجعه را مشخص می‌کند، قطعه‌ای کوچک اما قدرتمند به نام کلید توقف مسافر است. شاید شما آن را بارها دیده باشید؛ همان دکمه قرمز رنگی که همیشه در دسترس است.

ما در مجموعه مهندسی «پله برقی لاین» همواره تأکید داریم که شناخت دقیق این قطعه، نه فقط برای تکنسین‌ها، بلکه برای مدیران ساختمان و حتی مسافران عادی ضروری است. در این مقاله فنی، می‌خواهیم کالبدشکافی دقیقی از دکمه استپ اضطراری داشته باشیم، مکانیزم عملکرد آن در مدار ایمنی را بررسی کنیم و ببینیم استانداردهای روز دنیا درباره آن چه می‌گویند.

کلید توقف مسافر پله برقی چیست و چگونه عمل می‌کند؟

وقتی صحبت از کلید توقف مسافر می‌شود، منظور ما دقیقاً همان «دکمه فشاری اضطراری» (Emergency Stop Push Button) است. در اصطلاح رایج بازار ایران و بین نصابان، به دلیل شکل ظاهری خاص کلاهک آن، به این قطعه «دکمه قارچی» یا «استپ قارچی» نیز می‌گویند.

برخلاف کلیدهای معمولی که صرفاً یک فرمان الکتریکی ساده صادر می‌کنند، این کلید بخشی از «مدار سری ایمنی» (Safety Circuit) پله برقی است. این یعنی عملکرد آن مستقیماً با جان مسافر در ارتباط است و هیچ واسط نرم‌افزاری نباید در عملکرد آن تأخیر ایجاد کند. طبق استانداردهای بین‌المللی، به محض فشرده شدن این کلید، درایو موتور باید قطع شده و ترمز الکترومکانیکی فعال شود.

تفاوت کلید توقف مسافر با سوئیچ اصلی (Key Switch)

بسیاری از افراد غیرفنی، این دو قطعه را با هم اشتباه می‌گیرند، در حالی که کارکردشان کاملاً متفاوت است:

1. کلید توقف مسافر (استپ قارچی):

   • دسترسی: عمومی (برای تمام مسافران).

   • عملکرد: فقط برای متوقف کردن پله برقی در شرایط اضطراری.

   • نوع مکانیزم: فشاری و قفل‌شو (Latching).

2. سوئیچ استارت/استوپ (Key Switch):

   • دسترسی: محدود (فقط پرسنل فنی و مسئولین).

   • عملکرد: برای روشن و خاموش کردن اصولی پله برقی در شرایط عادی.

   • نوع مکانیزم: چرخشی و نیازمند کلید فلزی فیزیکی.

نکته تخصصی لاین: هیچ‌گاه برای خاموش کردن پله برقی در پایان روز کاری، از کلید توقف مسافر استفاده نکنید. استفاده مکرر از این دکمه برای خاموشی‌های روتین، باعث ضعیف شدن فنر داخلی و استهلاک زودرس ترمزهای اضطراری می‌شود. همیشه از سوئیچ استارت/استوپ استفاده کنید.

مکانیزم عملکرد در مدار سری ایمنی (Safety Chain)

در طراحی تابلو فرمان پله برقی، تمام میکروسوئیچ‌های ایمنی (مثل استپ شانه، استپ، هندریل و کلید توقف مسافر) به صورت «سری» (Series) بسته می‌شوند. تصور کنید یک زنجیر دارید که اگر حتی یکی از حلقه‌های آن پاره شود، کل زنجیر از هم می‌پاشد.

وقتی شما دکمه قارچی را فشار می‌دهید:

1. کنتاکت بسته (NC) داخل کلید باز می‌شود.

2. مسیر جریان برق مدار ایمنی (معمولاً ۱۱۰ ولت یا ۲۴ ولت) قطع می‌گردد.

3. بوبین کنتاکتور اصلی (Main Contactor) بی‌برق می‌شود.

4. برق موتور قطع شده و همزمان فک‌های ترمز روی دیسک موتور قفل می‌شوند.

این فرآیند در کسری از ثانیه اتفاق می‌افتد. به همین دلیل است که ما در پله برقی لاین هنگام اورهال، اولین چیزی که چک می‌کنیم، سلامت فنر و کنتاکت‌های همین کلید است.

انواع دکمه‌های توقف (قارچی، فشاری، قفل‌شو)

طبق استاندارد EN 115، کلید توقف مسافر باید حتماً از نوع «قفل‌شو» (Latching) باشد. یعنی وقتی دکمه را فشار دادید، باید در همان حالت پایین بماند و پله برقی دیگر روشن نشود.

برای راه‌اندازی مجدد، یک تکنسین یا مسئول ساختمان باید دکمه را در جهت عقربه‌های ساعت بچرخاند یا آن را به سمت بالا بکشد (Reset) تا آزاد شود. این ویژگی برای این است که تا زمان رفع خطر و بررسی علت توقف، پله برقی ناگهان توسط شخص دیگری روشن نشود.

کلید توقف مسافر یا همان دکمه قارچی، یک سوئیچ ایمنی سری است که با قطع جریان مدار ایمنی، باعث توقف آنی پله برقی و فعال‌سازی ترمز می‌شود. تفاوت اصلی آن با سوئیچ استارت در دسترسی عمومی و مکانیزم فشاری آن است و طبق استاندارد باید حتماً پس از فشار دادن، در حالت قفل باقی بماند.

محل استاندارد نصب کلید توقف طبق مقررات ملی و EN115

یکی از بزرگترین چالش‌هایی که ما در پروژه‌های نوسازی و استانداردسازی پله برقی لاین با آن مواجه می‌شویم، نه خرابی خودِ کلید، بلکه «مکان نصب نامناسب» آن است. طبق مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان و استاندارد بین‌المللی EN 115، نصب کلید توقف مسافر سلیقه‌ای نیست و تابع قوانین سخت‌گیرانه‌ای است.

هدف قانون‌گذار ساده است: در لحظه خطر، حتی یک کودک یا فرد مسن باید بتواند بدون جستجو و در کسری از ثانیه، دکمه را پیدا و فشار دهد.

فاصله مجاز و ارتفاع نصب در ورودی و خروجی

طبق استاندارد، دکمه‌های توقف اضطراری باید در هر دو انتهای پله برقی (یعنی هم در ایستگاه بالا و هم در ایستگاه پایین) نصب شوند. اما دقیقاً کجا؟

1. موقعیت: دکمه باید روی «دک و یا نیوئل» (Newel) و خارج از فضای متحرک پله‌ها باشد. معمولاً بهترین مکان، سمت راست ورودی هندریل (دستگیره) است.

2. ارتفاع: ارتفاع نصب باید به گونه‌ای باشد که برای همه قابل دسترسی باشد. معمولاً ارتفاعی بین ۸۵ تا ۱۱۰ سانتی‌متر از سطح زمین (کف تمام شده) پیشنهاد می‌شود.

3. دسترسی: هیچ مانعی (مثل سطل زباله، گلدان‌های تزئینی پاساژ یا استندهای تبلیغاتی) نباید جلوی دید یا دسترسی به این دکمه را بگیرد.

نکته تخصصی لاین: در بازدیدهای دوره‌ای، متوجه شدیم که برخی مراکز خرید برای زیبایی، روی دکمه‌های استپ را با کاورهای پلکسی‌گلاس می‌پوشانند. این کار خلاف استاندارد است! هرچند محافظت در برابر ضربه لازم است، اما این محافظ نباید مانع دسترسی سریع شود. استفاده از «گارد انگشتی» استاندارد (Ring Guard) که فقط دور دکمه را می‌گیرد، مجاز است، اما پوشاندن کامل آن ممنوع است.

الزامات نصب در پله برقی‌های طویل (دکمه‌های میانی)

آیا می‌دانستید در پله برقی‌های طولانی، فقط دکمه‌های بالا و پایین کافی نیستند؟ طبق استاندارد EN 115-1، اگر فاصله بین دکمه توقف ایستگاه بالا و پایین بیش از ۳۰ متر باشد، باید کلید توقف مسافر اضافی (Additional Emergency Stop) در میانه‌ی مسیر نصب شود.

• این دکمه‌ها معمولاً روی دیواره داخلی یا روی دیک (Deck) میانی نصب می‌شوند.

• تعداد آن‌ها باید طوری باشد که فاصله هر نقطه از پله برقی تا نزدیک‌ترین دکمه توقف، بیشتر از ۱۵ متر نشود.

• این مورد در متروهای عمیق و پل‌های هوایی طولانی بسیار حیاتی است.

مشخصات ظاهری (رنگ، علائم و محافظت)

تشخیص بصری دکمه استپ باید «فوری» باشد. استاندارد در این مورد هیچ شوخی‌ای ندارد:

• رنگ دکمه: باید الزاماً قرمز باشد.

• رنگ زمینه: دکمه باید روی یک زمینه زرد رنگ نصب شود تا کنتراست (تضاد رنگی) ایجاد کند و چشم را بگیرید.

• نوع عملکرد: همان‌طور که گفته شد، باید از نوع قارچی و قفل‌شو باشد. دکمه‌های تخت که هم‌سطح بدنه هستند، برای شرایط اضطراری مناسب نیستند چون پیدا کردن آن‌ها با لمس کردن دشوار است.

• برچسب: معمولاً کلمه STOP یا علامت استاندارد ایست، روی آن یا کنار آن درج می‌شود.

طبق استاندارد EN 115، کلید توقف مسافر باید در ارتفاع قابل دسترس (حدود ۱ متر) در ورودی و خروجی نصب شود. رنگ دکمه قرمز و زمینه آن زرد است. نکته مهم این است که اگر فاصله دو سر پله برقی بیش از ۳۰ متر باشد، نصب دکمه‌های توقف میانی الزامی است و هیچ مانع فیزیکی نباید دسترسی به این کلیدها را محدود کند.

چه زمانی باید از کلید توقف مسافر استفاده کنیم؟ (بایدها و نبایدها)

شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در یک مرکز خرید شلوغ، صدای جیغی بشنوید و ندانید آیا باید کلید توقف مسافر را فشار دهید یا خیر. خیلی‌ها می‌ترسند که با زدن این دکمه، باعث سقوط بقیه شوند یا جریمه شوند.

در «پله برقی لاین»، ما معتقدیم که «شک» در لحظه خطر، بدترین دشمن ایمنی است. قانون کلی ساده است: اگر جان یا سلامت کسی در خطر است، لحظه‌ای تردید نکنید. اما بیایید دقیق‌تر بررسی کنیم.

شرایط اضطراری واقعی (سقوط، گیر کردن لباس، صدای ناهنجار)

استفاده از دکمه استپ قارچی تنها در موارد زیر مجاز و حیاتی است:

1. گیر کردن اعضای بدن یا لباس: شایع‌ترین حادثه، گیر کردن بند کفش، لبه لباس بلند (مانتو یا چادر) یا انگشتان کودکان در کناره‌های پله (بین استپ و اسکرت) یا در شانه انتهایی (Comb Plate) است. در این لحظه، هر ثانیه تأخیر می‌تواند باعث قطع عضو یا جراحت شدید شود.

2. سقوط افراد: اگر کسی تعادلش را از دست داد و زمین خورد، به‌ویژه سالمندان یا کسانی که بار سنگین دارند. سقوط روی پله‌های فلزی تیز بسیار خطرناک است و ادامه حرکت پله می‌تواند باعث کشیده شدن فرد و آسیب بیشتر شود.

3. شکستگی یا صداهای عجیب: اگر صدای شکستن فلز، خرد شدن شیشه یا لرزش‌های غیرعادی شدید حس کردید، بلافاصله دکمه را بزنید. ممکن است یکی از استپ‌ها شکسته باشد و چاهک زیر پله باز شده باشد (حادثه‌ای که متأسفانه در برخی کشورها رخ داده است).

خطرات استفاده بی‌مورد و بازیگوشی با دکمه استپ

کلید توقف مسافر اسباب‌بازی نیست. متأسفانه بارها دیده‌ایم که نوجوانان یا کودکان از سر کنجکاوی یا شوخی این دکمه را فشار می‌دهند.

• خطر اصلی: توقف پله برقی هرچند ایمن است، اما «ناگهانی» است. این توقف ناگهانی (Jerk) باعث می‌شود نیروی اینرسی به مسافران وارد شود. اگر کسی دستگیره (هندریل) را نگرفته باشد، ممکن است تعادلش را از دست بدهد و سقوط کند.

• اثر دومینویی: در ساعات شلوغی مترو، توقف بی‌جا می‌تواند باعث شود نفرات بالا روی نفرات پایین بیفتند و یک حادثه زنجیره‌ای ایجاد شود.

آیا توقف پله برقی باعث سقوط مسافران می‌شود؟ (بررسی فنی ترمز)

این سوالی است که همیشه از تکنسین‌های پله برقی لاین پرسیده می‌شود. پاسخ فنی این است: خیر، اگر استاندارد باشد.

سیستم ترمز پله برقی طوری طراحی شده که توقف آن «آنی» ولی «نرم» باشد. طبق استاندارد، پله نباید مثل برخورد ماشین به دیوار متوقف شود، بلکه باید یک مسافت ترمز (Braking Distance) کوتاه داشته باشد تا انرژی جنبشی مستهلک شود. با این حال، چون مسافران معمولاً انتظار توقف را ندارند، احتمال بهم خوردن تعادل وجود دارد.

نکته تخصصی لاین: اگر مجبور شدید از کلید توقف مسافر استفاده کنید، بهترین کار این است که همزمان با حرکت دست به سمت دکمه، با صدای بلند فریاد بزنید: «محکم بگیرید!» یا «توقف!». این هشدار صوتی نیم‌ثانیه‌ای به سایر مسافران فرصت می‌دهد تا هندریل را محکم بگیرند و از سقوط جلوگیری کنند.

تنها در زمان گیر کردن لباس/بدن، سقوط فرد یا شنیدن صدای خرابی مکانیکی باید از کلید توقف مسافر استفاده کرد. استفاده بی‌جا باعث توقف ناگهانی و احتمال سقوط سایر مسافران می‌شود. بهترین روش، هشدار صوتی همزمان با فشار دادن دکمه است تا دیگران خود را نگه دارند.

علائم خرابی و چک‌لیست سرویس و نگهداری کلید توقف

شاید تصور کنید یک دکمه ساده خراب نمی‌شود، اما آمار خرابی‌ها چیز دیگری می‌گوید. در تجربه تیم فنی «پله برقی لاین»، یکی از دلایل اصلی توقف‌های بی‌دلیل و ناگهانی (Ghost Stops) در پله برقی‌ها، خرابی همین کلید توقف مسافر است. چرا؟ چون این قطعه در دسترس عموم است، در معرض ضربه کیف و کفش مسافران قرار دارد و گرد و غبار محیط را جذب می‌کند.

یک مدیر ساختمان هوشمند یا سرویس‌کار حرفه‌ای، نباید منتظر حادثه بماند. چک‌لیست زیر باید در سرویس‌های ماهانه (PM) تیک بخورد.

مشکلات رایج (اکسید شدن کنتاکت، شکستگی فنر، گیر کردن)

سه دشمن اصلی این قطعه عبارتند از:

1. اکسید شدن کنتاکت‌ها: چون جریان مدار ایمنی (Safety Circuit) دائم از این کلید عبور می‌کند، به مرور زمان کنتاکت‌های نقره‌ای داخل آن اکسید می‌شوند یا جرم می‌گیرند. این باعث می‌شود مقاومت الکتریکی بالا برود و پله برقی با کوچکترین لرزش، خطا داده و خاموش شود.

2. شکستگی فنر برگشت: دکمه‌های قارچی فنر قدرتمندی دارند. اگر ضربه شدیدی (مثل ضربه پا یا چرخ کالسکه) به آن وارد شود، ممکن است فنر داخلی بشکند. در این حالت، دکمه پس از فشار دادن، دیگر به حالت اول برنمی‌گردد یا «قفل» نمی‌شود.

3. لق شدن پایه و بدنه: اگر پیچ‌های نگهدارنده پشت قاب شل شده باشند، کل مجموعه دکمه با لرزش پله تکان می‌خورد. این لرزش می‌تواند سیم‌های پشت کلید را قطع کند یا باعث اتصالی لحظه‌ای شود.

روش تست عملکرد میکرو سوئیچ ایمنی

تست کلید توقف مسافر فقط فشار دادن آن نیست! یک تست اصولی شامل مراحل زیر است:

1. تست مکانیکی: در حالت خاموش، دکمه را چند بار فشار دهید. باید صدای «تیک» و قفل شدن (Latch) را حس کنید. سپس با چرخش یا کشیدن، باید با یک نیروی فنری قوی آزاد شود. اگر دکمه گیر دارد یا سفت شده، باید تعویض شود.

2. تست الکتریکی: پله برقی را روشن کنید. دکمه پایین را بزنید. پله باید بلافاصله بایستد. همین کار را برای دکمه بالا تکرار کنید.

3. تست لرزش: با دست ضربات آرامی به بدنه اطراف دکمه بزنید. اگر پله خاموش شد، یعنی کنتاکت‌ها لق هستند یا سیم‌کشی شل شده است.

نکته تخصصی لاین: اگر پله برقی شما بدون هیچ دلیل مشخصی روزی چند بار خاموش می‌شود و هیچ خطای خاصی روی اینورتر (Inverter) ثبت نمی‌شود، به احتمال ۹۰٪ مشکل از «لرزش کنتاکت کلید توقف» است. در این حالت، سرویس‌کار باید با اسپری کنتاکت‌شور (Contact Cleaner) خشک، پلاتین‌های داخلی کلید را تمیز کند یا کلید را کلاً تعویض نماید.

نحوه تعویض و سیم‌کشی صحیح (مخصوص تکنسین‌ها)

تعویض این قطعه ساده به نظر می‌رسد، اما یک نکته حیاتی دارد: سیم‌کشی سری (Series Wiring). کلیدهای ایمنی همیشه باید در حالت NC (Normally Closed) یا «در حالت عادی بسته» سیم‌کشی شوند. یعنی در حالت عادی برق رد می‌شود و با فشار دکمه، برق قطع می‌شود. هرگز اشتباهاً از کنتاکت NO (Normally Open) استفاده نکنید، زیرا در این صورت پله برقی روشن می‌شود اما در زمان خطر با زدن دکمه خاموش نخواهد شد! این یک خطای مرگبار است.

خرابی کلید توقف مسافر اغلب به دلیل اکسید شدن کنتاکت‌ها یا ضربه فیزیکی رخ می‌دهد که منجر به توقف‌های ناگهانی پله می‌شود. در سرویس نگهداری، باید عملکرد مکانیکی (قفل شدن و آزاد شدن) و الکتریکی (قطع فوری مدار) تست شود. سیم‌کشی این کلید حتماً باید به صورت سری و با کنتاکت NC انجام شود.

سوالات متداول درباره کلید توقف مسافر (FAQ)

در این بخش به پرتکرارترین سوالاتی که مشتریان و مسافران از تیم فنی پله برقی لاین می‌پرسند، پاسخ می‌دهیم:

۱. اگر دکمه توقف اضطراری را به اشتباه فشار دهم، چه اتفاقی می‌افتد؟

پله برقی بلافاصله و با یک توقف ناگهانی می‌ایستد. اگرچه سیستم ترمز ایمن است، اما این توقف ناگهانی ممکن است باعث برهم خوردن تعادل مسافران شود. نگران جریمه نباشید، اما مسئولیت ایمنی دیگران با شماست. پس از فشار دادن، دکمه قفل می‌شود و برای راه اندازی مجدد نیاز به کلید مخصوص توسط پرسنل است.

۲. آیا کودکان می‌توانند این دکمه را فشار دهند؟

بله، متاسفانه یا خوشبختانه این دکمه در ارتفاع پایین (حدود یک متری) نصب می‌شود تا همه به آن دسترسی داشته باشند. فنر دکمه کمی سفت است، اما کودکان کنجکاو ممکن است زورشان برسد. والدین باید همیشه مراقب باشند.

۳. چرا گاهی پله برقی خود به خود می‌ایستد ولی دکمه‌ای زده نشده؟

این پدیده معمولاً به دلیل لرزش یا خرابی میکروسوئیچ پشت کلید توقف مسافر رخ می‌دهد. اگر کنتاکت‌ها کثیف یا شل باشند، با لرزش پله، مدار ایمنی برای لحظه‌ای قطع شده و پله خاموش می‌شود (Ghost Stop). این نشانه نیاز فوری به سرویس است.

۴. در پله‌های خیلی طولانی، اگر وسط پله اتفاقی بیفتد چه کنیم؟

طبق استاندارد، در پله‌های مرتفع (با طول بیش از ۳۰ متر)، دکمه‌های توقف اضافی در دیواره‌های میانی نصب می‌شوند. در غیر این صورت، باید با فریاد زدن از افرادی که در پایین یا بالا هستند بخواهید دکمه را بزنند.

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

کلید توقف مسافر پله برقی، یک قطعه پلاستیکی ساده نیست؛ بلکه مرز باریک بین یک سفر ایمن و یک حادثه تلخ است. شناخت محل نصب و نحوه عملکرد این دکمه، وظیفه هر شهروند و نگهداری صحیح از آن، وظیفه هر مدیر ساختمان است.

ما در مجموعه «پله برقی لاین» در تمام پروژه‌های نصب و سرویس، سلامتِ فنر، تمیزی کنتاکت‌ها و عملکرد قفل‌شو (Latching) این کلید را با وسواس بررسی می‌کنیم. فراموش نکنید، ایمنی پله برقی یک سیستم زنجیروار است و دکمه استپ، اولین و مهم‌ترین حلقه این زنجیر برای نجات جان انسان‌هاست.

برای مشاوره، طراحی یا اجرای پروژه‌های پله برقی با تیم تخصصی پله برقی لاین تماس بگیرید.